Onderwijs

Waarom elke hogeschool een eigen innovatielab verdient

Geschreven door Sam Serrien · 27 oktober 2026

Een klein, fel verlicht glazen lab met een kubus, een gloeilamp en een erlenmeyer stuurt via een groene lichtlijn een kubus naar een groot glazen gebouw met zuilen

Een hogeschool of universiteit is een grote, logge machine. Dat is geen verwijt: ze moet elke dag tienduizenden studenten bedienen, examens laten doorgaan en zorgvuldig omgaan met hun data. Maar diezelfde zorgvuldigheid maakt het bijna onmogelijk om snel iets uit te proberen. In dit artikel leg ik uit waarom ik geloof dat een klein, intern lab daar het verschil kan maken, wat andere organisaties al doen en waar het vaak misloopt.

Stabiliteit is de opdracht, en dat is het probleem

Een ICT-dienst in het onderwijs wordt afgerekend op wat er niet gebeurt. De leeromgeving valt niet uit tijdens de examens, er lekt geen studentendata, de aanbesteding is correct verlopen. Dat is precies wat je van hen wil.

Alleen komt een klein idee door dezelfde molen als een groot project. Een docent wil een AI tutor testen in één vak, een opleiding wil weten of een app studenten helpt plannen. Dat idee krijgt een analyse, een budgetaanvraag, een plaats op de roadmap. Tegen de tijd dat er iets gebouwd kan worden, is het academiejaar voorbij of is de technologie alweer veranderd.

Wat er dan gebeurt, ken ik uit eigen ervaring: docenten bouwen het zelf, 's avonds en tussen de lessen door. Zo ontstonden ook de tools die ik voor het onderwijs bouwde. Dat werkt, maar het blijft afhankelijk van één persoon, en niemand anders in de organisatie leert ervan.

Andere sectoren losten dit al op

Het idee van een klein team dat buiten de gewone werking mag experimenteren, is niet nieuw.

Lockheed Skunk Works. In 1943 bouwde een klein team onder Kelly Johnson het straaljagerprototype XP-80 in 143 dagen, zeven dagen sneller dan gevraagd. Het werkte in een gehuurde circustent naast de fabriek. Een van Johnsons regels: werk met een klein aantal goede mensen.^[1]
VRT. De openbare omroep heeft VRT Innovatie, een interdisciplinair team van projectleiders, ontwikkelaars en onderzoekers, en een Innovatielab dat nieuwe ideeën, technologieën en formats test met polls, interviews en prototypes.^[2] In 2018 beschreef VRT bovendien een interne digitale start-up van vier voltijdse medewerkers die prototypes bouwt en test met gebruikers, en die inzichten omzet in formats, producten en werkwijzen.^[3]
BBC News Labs. Een team waarin ontwikkelaars en journalisten samen prototypes bouwen die het werk van de redactie makkelijker maken, van spraak naar tekst tot chatbots.^[4]
De Britse overheid. In 2011 bouwde een klein team in drie maanden alpha.gov.uk, een prototype voor één centrale overheidswebsite. Dat werd later GOV.UK.^[5]

Wat die voorbeelden gemeen hebben: een klein team, een duidelijk mandaat, dicht bij de mensen die het probleem hebben, en de vrijheid om iets te bouwen voor het perfect is.

Voor mij is dat geen nieuw idee. In 2009 trok ik al naar barcamps met een presentatie over skunkworks projecten: begin bij een idee, zet er een klein team op, bouw binnen één sprint een prototype en beslis dan of je het laat draaien, stopzet of er een gewoon project van maakt. Dat is nog altijd precies hoe ik een lab zie.

En in het onderwijs?

Ook daar bestaat het, al is het minder bekend. Het mooiste voorbeeld vind ik de Digital Innovation Greenhouse van de University of Michigan. Een team van ontwikkelaars, designers, gedragswetenschappers, datawetenschappers en studenten helpt tools die docenten bedachten groeien "from innovation to infrastructure". In het eerste jaar gebruikten meer dan 22.000 studenten die tools.^[6]

Het slimste aan die aanpak: elk project krijgt bij de start een exitplan. Het wordt gecommercialiseerd, overgedragen aan de IT-dienst van de universiteit, of afgebouwd.^[6] Stoppen is dus een geplande uitkomst, geen mislukking.

Swinburne University in Australië heeft een Education Innovation Lab waar docenten nieuwe technologie, zoals generatieve AI, in een veilige omgeving kunnen uitproberen en snel mogen falen.^[7]

Lab, intrapreneurship, skunkworks

De namen verschillen: innovatielab, skunkworks, interne start-up, intrapreneurship. Het principe is hetzelfde. Een klein team mag buiten de gewone processen experimenteren, zodat de rest van de organisatie stabiel kan blijven draaien.

Hoe ik zo'n lab zie

Geen gebouw, geen innovatiestrategie van zestig pagina's. Een klein team met een mandaat:

Twee of drie creative technologists die snel een werkend prototype bouwen, van webapp tot AI-toepassing
Een creatieve onderwijsondersteuner die de didactiek bewaakt en de brug slaat naar docenten en opleidingen
Een vaste contactpersoon bij ICT, vanaf de eerste dag, niet pas bij de overdracht
Een sponsor in de directie die het lab dekt als een experiment mislukt

De werkwijze is eenvoudig. Een docent, opleiding of dienst brengt een probleem aan. Het lab bouwt in een paar weken een prototype en test het in één vak of één opleiding. Daarna volgt een eerlijke beslissing: weggooien, opnieuw proberen of overdragen.

Dat weggooien is belangrijk. Een lab dat nooit iets stopzet, experimenteert niet echt.

De overdracht is het belangrijkste deel

Een lab is geen tweede ICT-dienst die rond de regels werkt. Het is een voorportaal. Wat in een pilot werkt, gaat naar de gewone werking, en daar hoort een duidelijke afspraak bij.

Het lab

Test ideeën snel en goedkoop in één vak of opleiding
Mag fouten maken en projecten stopzetten
Bewijst met een pilot of iets echt helpt
Levert documentatie en een overdrachtsplan op

ICT en onderwijsondersteuning

Bepalen vooraf de grenzen: privacy, beveiliging, aanmelden
Nemen wat werkt over en schalen het op
Zorgen voor beheer, support en continuïteit
Beslissen mee of iets in de gewone werking past

Zonder die brug produceert een lab wat INSEAD "weesproducten" noemt: oplossingen die niemand in de organisatie beheert.^[8] Daarom wil ik ICT er vanaf het begin bij. Niet als poortwachter achteraf, maar als partner die mee de grenzen tekent en weet wat er op hen afkomt.

Snel betekent niet slordig

Ook een prototype werkt met echte studenten. Privacy, beveiliging en toegankelijkheid gelden vanaf de eerste pilot. Werk met zo weinig mogelijk studentendata, host in de EU en meld aan via de bestaande accounts van de instelling.

Waar het misloopt

Ik geloof er sterk in, maar ik ben niet naïef. Veel innovatielabs halen hun beloftes niet. Volgens een rapport van Capgemini uit 2015 levert tot 90% van de labs niet de waarde op die ervan verwacht werd.^[9] De meest genoemde oorzaken:

Geen aansluiting bij de organisatie. Het lab bouwt mooie dingen die niemand vroeg of niemand kan overnemen.^[8]^[10]
Geen duidelijke maatstaf. Als je een lab beoordeelt op het aantal demo's, krijg je demo's. Meet liever hoeveel tools in gebruik blijven en hoeveel tijd docenten en studenten winnen.^[10]
Een eiland. Een lab met alleen technici mist de didactiek. Een lab met alleen onderwijskundigen bouwt niets. Je hebt beide nodig.^[10]
Het eerste slachtoffer van besparingen. Zelfs Google schrapte in 2023 het grootste deel van Area 120, zijn interne incubator.^[11]

Daar komt een valkuil bij die specifiek is voor IT: het idee van twee snelheden, met een snel team naast een traag team, wordt terecht bekritiseerd. Een snel prototype is maar zo snel als de traagste koppeling met de bestaande systemen.^[12] Een lab werkt dus alleen als ICT er mee de vruchten van plukt, bijvoorbeeld omdat koppelingen met de leeromgeving of het lesrooster herbruikbaar worden voor andere projecten.

Begin klein

Je hebt geen nieuwe afdeling nodig om te starten. Geef één of twee mensen een jaar mandaat, één duidelijke vraag en een vaste contactpersoon bij ICT. Na dat jaar weet je of het werkt, en dat is precies hoe een lab hoort te denken.

Waarom ik dit schrijf

Dit is wat ik vandaag al doe, alleen zonder het label "lab". Kleine prototypes bouwen, testen in mijn eigen lessen, processen verbeteren die docenten veel tijd kosten, en weggooien wat niet werkt. Ik zie wat één persoon zo kan bereiken. Met een klein team, een mandaat en een goede samenwerking met ICT en onderwijsondersteuning kan een hele instelling daar beter van worden.

Bronnen

[1]Skunk Works origin story (Lockheed Martin). Het ontstaan van Skunk Works in 1943 en de XP-80, gebouwd in 143 dagen door een klein team.
[2]Innovatie (VRT). Over VRT Innovatie, het Innovatielab en VRT Sandbox.
[3]VRT takes a three-pronged approach to innovation (EBU, mei 2018). VRT Innovatie, VRT Sandbox en een interne digitale start-up van vier voltijdse medewerkers.
[4]The role of innovation labs in advancing the relevance of Public Service Media: the cases of BBC News Labs and RTVE Lab (Communication & Society, 2019). Onderzoek naar hoe BBC News Labs en RTVE Lab innoveren binnen een openbare omroep.
[5]Story 2011 (Government Digital Service). Hoe een klein team in 2011 alpha.gov.uk bouwde, de voorloper van GOV.UK.
[6]How Universities Can Grow a Culture of Academic Innovation (EdSurge, oktober 2016). Over de Digital Innovation Greenhouse van de University of Michigan, het team, de exitplannen en het gebruik door studenten.
[7]Education Innovation Lab (Swinburne University of Technology). Een lab waar docenten nieuwe technologie in hun onderwijs kunnen uittesten.
[8]Is your innovation process a corporate illusion? (INSEAD Knowledge, januari 2020). Over de afstand tussen innovatielabs en de kernorganisatie, en weesproducten.
[9]Three reasons innovation labs almost always fail (Canadian Underwriter, juli 2019). Verwijst naar het Capgemini-rapport uit 2015 over innovatielabs die hun beloftes niet waarmaken.
[10]Why Innovation Labs Fail, and How to Ensure Yours Doesn't (Harvard Business Review, juli 2019). Simone Bhan Ahuja over aansluiting bij de organisatie, maatstaven en de samenstelling van het team.
[11]Google Slashes Most Jobs at Area 120 Incubator as Part of Cuts (Bloomberg, januari 2023). Google schrapt het grootste deel van zijn interne incubator Area 120.
[12]The flaw at the heart of bimodal IT (Jez Humble, april 2016). Kritiek op het idee van een snelle en een trage IT naast elkaar.